Het is even wennen voor de speelsters van Friso Sneek. Voor het eerst in jaren hebben ze eind maart al zomervakantie. Na de verloren kwartfinale tegen Draisma Dynamo zit het seizoen erop voor de equipe van coach Erik Reitsma. „Dat is jammer. Als we de halve finale hadden gehaald, was het makkelijker om tevreden te zijn. Maar we moeten ook eerlijk toegeven dat Dynamo gewoon beter was”, blikt de coach terug.

Een week na de nederlaag riep hij zijn team weer bij elkaar voor een bespreking. Niet om een uitvoerige analyse van de wedstrijd los te laten, maar een gesprek waar iedereen zijn hart kon luchten. „De speelsters reageren heel volwassen en realistisch op het verlies, maar iedereen wist niet zo goed wat ze ermee aan moesten nu het zo snel voorbij is.”

Geen vakantie

De uitschakeling is geen reden voor de selectie om al definitief met zomervakantie te gaan. Vanaf volgende week verwacht Reitsma zijn ploeg gewoon weer in de sporthal. „Je kunt niet ambitie hebben en dan na vijf maanden weer wat anders gaan doen.” De trainingen gericht op wedstrijdvoorbereiding vallen weg, maar dat biedt alleen maar meer ruimte om als team te groeien.

Het proces waar Reitsma al het hele seizoen over spreekt, is nog verre van af. Na het vertrek en de komst van zeven speelsters is de oefenmeester dit jaar begonnen met een team dat slechts drie speelsters op dezelfde positie had spelen als een jaar eerder.

Het traject om dit nieuwe team tot een kampioensploeg te maken is niet in één jaar afgerond. Reitsma is blij met de ontwikkeling die hij ziet: de sfeer is goed, er wordt hard gewerkt en het spel is beter dan in de beginfase van het seizoen, maar er valt genoeg te verbeteren. „We moeten gecoördineerd samenspelen. Dat kunnen we wel, maar het is grillig.”

Vertrekkende speelsters

De volgende stap in dit proces zal Reitsma volgend jaar met een aantal nieuwe speelsters moeten zetten. Vier volleybalsters hebben hun laatste wedstrijd in het shirt van Sneek gespeeld. Libero Geldou de Boer beëindigde na zeven jaar in het eerste van Sneek te hebben gespeeld haar carrière.

Maaike Heilig gaat haar geluk buiten de landsgrenzen beproeven. Zij vertrekt naar The Pitt Panthers in de Verenigde Staten. Het team dat verbonden is aan de universiteit in Pittsburgh is een van de toonaangevende universiteitsteams in het land en behaalde in de afgelopen vijf jaar drie keer de halve finale van het landelijke NCAA-toernooi.

Nieuwkomer bij Sneek, Rianne Stok, zwaait na één jaar weer af. De combinatie van volleyballen in Friesland en studeren in Amsterdam bleek te belastend. „Er zijn belangrijkere dingen dan volleybal. Speelsters moeten ook aan hun maatschappelijke carrière werken”, zegt Reitsma over haar vertrek.

Het vertrekkende kwartet wordt compleet gemaakt door Iris Oosterbaan. De 22-jarige spelverdeelster zat onder Reitsma veel op de bank en hoopt elders meer speelminuten te maken. „Zij is eraan toe een team leiding te geven en dat gunnen we haar van harte.”

Veracles trio

De coach weet al welke speelsters hij na de zomer kan verwelkomen. De Snekers hebben flink geshopt bij het Groningse Veracles. Drie speelsters komen over van de koploper in de Superdivisie. Demi Veenstra en Sanne de Ruiter zijn oude bekenden voor het Sneker publiek.

Beide vrouwen vertrokken zes jaar geleden uit de Waterpoortstad om te studeren in Groningen. Zij kregen bij Veracles de speelminuten die ze bij de roodhemden misten. Carmen Haak maakt het overstappende noordelijke trio compleet.

Zij zal de positie van Stok overnemen. Met Magda Matul krijgt Sneek er buitenlandse ervaring bij. De Poolse, die al haar hele leven in Zwitserland woonachtig is, gaat in Groningen studeren en is de vierde aanwinst in de equipe van Reitsma.

De coach is blij met de nieuwe krachten. „Er is een beperkt aantal speelsters dat de kwaliteit en ambitie heeft om in de eredivisie te spelen. Ik denk dat we van geluk mogen spreken dat deze meiden dit willen.”

Al met al zijn er ook volgend jaar weer veel veranderingen in de selectie van Sneek. Toch denkt Reitsma voort te kunnen bouwen op het fundament dat dit seizoen is gelegd. „De contouren van het team voor volgend jaar zijn duidelijk. We hebben een sterke selectie om mee verder te bouwen.”

In juli 2024 ging bakkerij Van der Kloet, met vestigingen in Franeker, Dronryp en Leeuwarden, failliet. Met een schuldenlast van 1,1 miljoen euro aan de fiscus leek het einde nabij. Toch volgde er hoop toen de bakkerij een doorstart maakte. Voor de medewerkers was dit een belangrijke geruststelling.

Veel medewerkers waren vooral blij dat zij hun werk konden blijven doen. Met inzet en betrokkenheid hielden zij de bakkerij draaiende. Hun toewijding bleef zichtbaar en werd gewaardeerd door klanten.

Nu lijkt de situatie opnieuw zorgwekkend. Onder andere het personeel van de vestiging in de Leeuwarder wijk Bilgaard wordt weer geconfronteerd met onzekerheid. Vragen over inkomen en vaste lasten zorgen voor spanning: kan de hypotheek nog worden betaald, of de zorgverzekering?

Je vraagt je af hoe een bakkerij met zo’n betrokken team opnieuw in zwaar weer kan komen. Wat blijft, is grote waardering voor deze medewerkers. Hun vriendelijkheid en inzet maakte het verschil.

Voor hen breekt opnieuw een onzekere periode aan. Hopelijk komt er snel duidelijkheid en een oplossing die recht doet aan hun inzet. Dank voor warme en fijne zaterdagochtendmomenten.

Jos Felen. Lekkum

Een hoopvolle ontwikkeling in de zoektocht naar het afbreken van PFAS lijkt in zicht: een ringvormig molecuul dat onverwacht in staat blijkt meer PFAS in te vangen dan verwacht (LC 7 maart). Wetsus en de Universiteit Wageningen gaan ermee verder.

Ondertussen mogen bedrijven deze stof gewoon blijven lozen en blijkt dat PFAS werkelijk overal voorkomt. Ook in eieren van hobbyboerkippen omdat wormen echte stapelaars zijn van deze stof. Dat heet accumulatie en elke scholier met biologie in het pakket weet dat dit een bekend fenomeen is in voedselketens.

Wie heeft de daverende klap nog niet gehoord? Van de wal die het schip keert? Voor de zoveelste keer?

Niet de hobbyboer, maar de bedrijven moeten de rekening krijgen. Eerlijk gezegd denk ik niet dat zij die nu gaan betalen maar dat we allemaal voor deze milieukosten moeten opdraaien.

Ondertussen mogen bedrijven en fabrieken, stompzinnig, gewoon hun gang gaan. Pomp maar troep, ingebakken in je producten of via schoorsteen of lozingspijp in het milieu. Schuif de verantwoordelijkheid maar af en reken die kosten maar niet mee. Rekening voor de generaties na ons en de ecosystemen die nu al op apegapen liggen.

Je kunt je groente wassen, een worteldoek onder je kippenren leggen tegen de wormen, ingeblikt voedsel eten. De wereldwijde stofwisseling liegt niet. Gif komt als een boemerang bij ons terug. Dumpen, verstoppen, verbranden, omvormen tot grondstof (staalslakken, granuliet). Allemaal struisvogelpolitiek, onmacht of zelfs onwil.

Onlangs kwamen we er zelf achter dat onze prijzige, want microplasticvrije, zonnebrandcrème toch microplastic bevat. De Beat the Microbead-app toonde dat aan. We belden het bedrijf en dat vertelde dat er geen váste plastic deeltjes in zaten (0 procent solid microplastic, zoals op de verpakking stond).

Na enig doorvragen bleken er wel vloeibare plastics in te zitten. We lazen dus niet precies genoeg én dit bedrijf omzeilde zijn geweten door er dan maar vloeibare plastics in te doen. Citaat uit het gesprek: „Opgelost plastic, dus kan het minder kwaad”. Die opmerking etaleert feilloos de afwezigheid van ecologische kennis en inzicht.

Ik ben geen econoom, eerder een idealist. Dus hoe reëel ben ik dan als ik vraag om bedrijven verantwoordelijk te maken voor hun gehele proces; grondstoffen, productie en reststromen? Neem je product terug als het zijn tijd heeft gehad. Toon aan dat de stoffen die je gebruikt niet schadelijk zijn voor mens/milieu/natuur. Handel uit voorzorg als je daar niet zeker van bent en verdiep je nou eens werkelijk in je eigen rol als mens/bedrijf op deze planeet (we hebben er maar eentje) en ontwikkel een eerlijk circulair verdienmodel.

Zet een stoel aan de bestuurstafel met op de rugleuning: ‘moeder aarde’. Ga niet via wetmazen en geitenpaadjes te werk, maar handel als een goed mens die werkelijk doorziet dat het ecologische netwerk, waar we onlosmakelijk mee verbonden zijn, ons draagt en verbindt.

Daarmee toon je respect voor alle andere levensvormen, de bergen, oceanen en rivieren, die allemaal het intrinsieke recht hebben om er te zijn.

STEVEN VAN SCHENDEL Sneek

Het ingezonden stuk van Eeltje Poeze (LC 28 maart) over het niet vervolgen van mensen van Extinction Rebellion die zich toegang hadden verschaft tot een gaswinlocatie en daar behoorlijke schade hebben toegebracht en vervolgens door de politie zonder identificatie en aanhouding naar huis werden gestuurd heeft mij opnieuw verbaasd. En boos gemaakt wegens rechtsongelijkheid.

Vorig jaar werd ons kleinkind van 17 jaar samen met een vriend door de politie van Sneek na het tonen van hun ID-bewijs bekeurd (180 euro), omdat zij zich op een avond bevonden op het schoolplein van de Julianaschool in Sneek.

Geen vernielingen, alleen op een bankje zitten te ‘chillen’.

Blijkbaar mocht dit niet na schooltijd en waren zij in overtreding. De politie had ook met een waarschuwing en heenzending kunnen volstaan, maar nee, wél een bekeuring van 180 euro uitschrijven.

Het (straf)recht zou voor iedereen gelijk moeten zijn, maar nee dus.

Op 21 mei zal ons kleinkind deze bekeuring aanvechten bij de rechtbank in Leeuwarden en aan de rechter vragen waarom hij wél (zonder vernielingen) en XR (mét vernielingen en geen vervolging) niet een bekeuring kreeg.

Ja, legt u dat maar eens uit, burgemeester, korpschef en rechter.

Hans Eppinga. Nijland

Zou je alle ongeveer 35.000 stukken uit het beeld- en audioarchief van Omrop Fryslân naast elkaar leggen, dan strekt het geheel zich uit over pakweg 1,2 kilometer. Zowat 1200 meter aan Friese radio- en televisiegeschiedenis is het, verdeeld over videobanden op zogeheten Betacam-formaat, audiotapes en stokoude lakplaten – geperste, glanzend zwarte schijven die aan lp’s doen denken, met daarop geluidsmateriaal van de RONO, een voorganger van ‘de Omrop’.

Nu bevindt dit archief zich nog in het pand van de Friese regionale omroep zelf, aan de Leeuwarder Zuiderkruisweg. Kamer 133, eerste verdieping, een vertrek waarin de wat chemische, kunststofachtige lucht van tapes en spoelen hangt.

Maar de komende tijd zullen wagens met dozen vol beeld- en geluidshistorie de stad doorkruisen, naar de Groeneweg. Daar is het voortaan de verantwoordelijkheid van historisch centrum Tresoar en het Fries Film- en Audio Archief (FFAA) om op het materiaal te passen.

Erfgoed

„It is kostber erfguod”, benadrukte Omrop-directeur Houkje Rijpstra maandagmiddag, bij de officiële overdacht. Maar, vroeg ze zich retorisch af, in hoeverre is het een primaire taak van een omroep om al die beeld- en geluidsdragers te blijven bewaren?

Die vraag leeft al langer bij de regionale publieke omroep. Sinds 2010 is Omrop Fryslân bezig om fysiek bronnenmateriaal in digitale bestanden om te zetten, vertelt Omrop-archivaris Saapke Binnema. „Dat wurk is no foar ûngefear 95 prosint klear.”

En al jaren komen er geen nieuwe fysieke beeld- en geluidsdragers meer bij: in 2014 zwaaide de Omrop de traditionele tape vaarwel.

Willen programmamakers en verslaggevers voor hun werk een beroep doen op eigen historisch beeld- of geluidsmateriaal, dan kunnen zij dus al lang en breed te kust en te keur tussen de digitale legplanken van hun computers. Kamer 133, met al die duizenden banden, verloor gaandeweg zijn functie.

Taal

Maar dat betekent allerminst dat de originele collectie – het gaat om volledige uitzendingen en programma’s, registraties van evenementen, maar ook om ruw materiaal dat de televisie of de radio nooit haalde – aan importantie heeft ingeboet, stelt Arjen Dijkstra, directeur van Tresoar. „Dit is in grutte skat.”

De waarde zit wat hem betreft bijvoorbeeld in de taal: op al die banden en spoelen met beeld en geluid zijn ontelbaar veel Friezen uit uiteenlopende decennia aan het woord, vanaf de eerste radio-uitzendingen uit de tweede helft van de jaren veertig tot aan de laatste uitzendingen die op band werden vastgelegd.

Het Omrop-archief geeft zo veel prijs over de ontwikkeling van de Friese taal in diverse hoeken van de provincie. „Dit giet echt oer wa’t wy mei ús allen binne.”

Weemoed

Het is daarbij belangrijk om de originele bron te koesteren, is de mening van betrokken partijen. Voor de zekerheid, als naslagwerk om op terug te kunnen vallen.

Maar ook omdat een geluidsband van weleer soms informatie bevat die zijn digitale plaatsvervanger ontbeert. Zo toont archivaris Binnema een van de bijna 8000 audiotapes, voorzien van een uitgebreid papieren draaiboek met wat er op die band te beluisteren valt. Dat is een archiefstuk op zich, een document dat illustreert hoe de Omrop te werk ging.

Het is mooi en belangrijk, vindt de archivaris, dat er met Tresoar en het FFAA twee partijen zijn opgestaan die het archief van Omrop Fryslân dierbaar achten en er zorg voor willen dragen.

Tegelijkertijd stemt het haar ergens ook weemoedig dat al dat materiaal uit kamer 133, zo lang het historisch hart van het Omrop-gebouw, verdwijnt.

Binnema opent de hoes van een willekeurig Betacam-bandje: een video-item uit februari 1990, met toenmalig Kamerlid Annemarie Jorritsma. „It is moai om wat yn de hannen hâlde te kinnen. Dy belibbing hast digitaal net.”

MERMAID Reddingstation Hindeloopen van de Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij (KNRM) heeft zaterdag de nieuwe reddingboot Mermaid gedoopt en officieel in gebruik genomen. De ruim 11 meter lange reddingboot is mogelijk gemaakt door een genereuze schenking van de heer en mevrouw De Boer. De Mermaid vervangt de reddingboot Alida. Het reddingstation beschikt over twee reddingboten. De Mermaid kan onder de zwaarste omstandigheden zee kiezen.

Hinke de Boer en Sjoerd de Roos denken in dezelfde richting als ze beschrijven dat je iets gaat bedekken omdat het niet meer zo mooi is. ‘Wy jouwe it in nije mantel’, aldus De Boer die dekmantelje oppert. Leuk is de vondst van De Roos met mantelsoarch. Ook Anke Steenaart borduurt voort op iets onzichtbaar maken: fersiderje (van fersideboartsjen) en ferheelje.

Gerry Labordus merkt op dat bestaande woorden toepasbaar zijn. Haar opties zijn omhantsje en opsnolkje. Dat laatste staat voor oppronken of optooien en daarvoor bedacht Clemens Kamsma pronkploaie. Er kwamen meer suggesties met het voorvoegsel op. Opfleurje, opfriskje, opkreazje, optoatelje, oppimpe en optsjepje van Sytse van der Pol, optutwuolje (van optutte en wuolje (wikkelen)) van Sjoerd Vriesema en opkwikfel of opkwikflues van Lystbeth Jongema. Dat vlies komt weer terug in beflueskje van Alie de Jong.

Een nieuw vlies, een nieuw vel, een nieuw jasje, nieuwe folie. Zaken die terugkomen in de vertalingen van Marianne Elzinga met ferjaskje en ferfolyhûdzje, folyoaze van Reny Siemomsma (als combinatie van metermafoaze en foly), van Henk Landsheer met ferhûde en folyfel en van Hans Kruithof en Marten Otten met folijearje. Je kunt ook aan het plakken denken zoals opknapplakke van Janke Mulder, beplaatsjeplakke van Henk Wolf en degene die ons aanspreekt: plakjaske van Tineke Siemonsma. Het is weliswaar geen werkwoord, maar je ziet het voor je dat ergens een plakjaske wordt aangebracht. Johannes Annema kiest voor kreaskleve.

Het wikkelen komt terug in wikkelwikkelje van Klaas Dijkstra en wikselwraksel van Janny Tiesnitsch Kooistra die ook in een heel andere richting dacht. Met bakerje help je een nieuw leven de wereld in, stelt zij, dan is dit ombakerje. Martin van der Hoeven denkt in de creatieve hoek met kreatyf opstreakje. Lyske Boersma liet haar keuken wrappen. Die werd in een dag als nieuw. Voor haar is dat omtoverje. Pyt Postma beschrijft dat het nieuw over oud is met nijerje.

Strûpe is het werkwoord waar Geja Droogsma en Harmen Posthuma aan denken. Droogsma komt met omstrûpe en bestrûpe en Posthuma met oerstrûpe. Eddie Oppendijk is origineel met kondomeare, terwijl Jelle Hansma laminearje lanceert.Het woord kwam voorbij in een artikel over miljarden die in de Friese jachtbouwindustrie gepompt zijn door Oekraïense en Russische oligarchen: vage limiteds op de Kaaimaneilanden, werden deze investeerders genoemd. Het wordt vaak afgekort als Ltd. en het gaat meestal om Britse besloten vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid. Aandeelhouders zijn niet persoonlijk aansprakelijk voor de schulden van het bedrijf. Inzendingen naar: wurdboek@lc.nl.

MARIA DEL GROSSO

Nee, hij is geen enorme liefhebber van het bordspel Monopoly. En het bezitten van een pand in de Kalverstraat was zeker geen jongensdroom voor Dirk Blom (51). Al blijft het natuurlijk wel leuk om te kunnen zeggen. Zelfs al is het niet in de protserige Amsterdamse winkelstraat, maar gewoon thuis bij de sluis in Hindeloopen. „De hele straat kopen was helaas wat te duur”, zegt Blom lachend.

De Hindelooper was in 2002 op zoek naar een geschikte plek om te werken. Blom handelt in Lemster-aken en bouwt ook nieuwe schepen. „Maar mijn bedrijf groeide thuis uit het jasje, dus ik wilde een eigen kantoorruimte. Via via hoorde ik dat dit pandje te koop kwam te staan. Het was toen van een Duitse notaris, die het als tweede woning gebruikte. Zo heb ik het kunnen kopen.”

Blom houdt zelf van dingen met charme, authenticiteit en waarbij hij gevoel heeft. Hij vond het pand meteen geschikt voor zijn bedrijf. Het staat namelijk bij de haven van Hindeloopen en op vier meter van de sluis, waar de hele zomer de ene na de andere boot aanmeert. „Ik ben hier eens een avondje gaan zitten om te kijken hoe het zou voelen, en ik vond het een fantastische plek.”

Al moet hij er wel bij zeggen dat het pand van binnen weinig charme meer had. De Duitse notaris had hoogpolig roze tapijt laten leggen, overal was zachtboard tegenaan getimmerd en meerdere ramen waren dichtgemetseld. „Eigenlijk was het helemaal vernacheld. Verschrikkelijk... Ik ben tijdens de verbouwing all the way gegaan. Ik heb geprobeerd het weer in oude stijl terug te brengen.”

De ramen keerden terug in de gevel, er werd een houten vloer gelegd en de balken in het plafond kwamen weer in het zicht. Het ‘Likhús’ was daarna weer het pareltje bij de sluis, zoals het dat vroeger ook was. „Hindeloopen was toen een rijke stad, waar veel kapiteins woonden. Als zij in de zomer gingen varen, verliet hun vrouw het grote huis en ging ze met alle kinderen kleiner wonen.”

Het kapiteinshuis had namelijk meerdere pronkkamers met allemaal relikwieën die meegenomen werden van de verre reizen overzee. Dat allemaal schoon houden was voor moeder de vrouw natuurlijk wel erg veel werk in de zomer. „Het is best grappig dat iedereen nu bezig is met tiny houses, maar die hadden ze ook vroeger al. Ze zochten hier rust en dat is voor mij niet anders.”

Blom heeft er altijd enorm van genoten om te werken met uitzicht op de sluis. „Je bent voor je gevoel even weg. Ik heb hier in de winter ook gezeten en had dan alleen de olielampjes aan. Het is ontzettend smûk.” Toch heeft hij besloten om het Likhús in de verkoop te zetten. Nu ook zijn beide zonen meedraaien in het bedrijf, is het namelijk net iets te krap geworden als kantoor.

Het Likhús staat nu te koop voor 295.000 euro en heeft een dubbele bestemming: werken en wonen. Als de eventuele koper dat laatste voor ogen heeft, moet hij of zij nog wel ergens een badkamer zien te creëren. „Er is boven zeker ruimte voor een inloopdouche of een bad. Dat is technisch ook allemaal mogelijk, maar dat is uiteindelijk aan de koper om te bepalen.”

Om de vraagprijs voor zo’n uniek pand te bepalen, riep Blom de hulp in van makelaar Douwe Boonstra. „Ik verkoop boten, maar als ik iets van mezelf moet verkopen, zit ik met beide billen bij elkaar hoor. Douwe heeft gekeken naar andere unieke panden in Friesland en zo kwamen we tot deze prijs. Ik hoop op een koper die dit met veel liefde bewaart voor een volgende generatie.”

Als hulpsinterklaas het feest gezamenlijk vieren met kinderen uit het dorp, de jaarlijkse vakantie naar Texel of gewoon een gezellige spelletjesavond thuis. Frank Eerenvelt kan eigenlijk niet kiezen wat het mooiste was aan de afgelopen twintig jaar. „Het meest waardevolle is dat onze droom is uitgekomen. Samen oud worden met de bewoners. De groep waarmee we ooit gestart zijn, is er nog steeds.”

Een Thomashuis is een kleinschalige woonvorm voor volwassen mensen met een verstandelijke beperking. In groepen van maximaal negen bewoners wonen ze in, of bij een gezin. De ouders van het gezin bieden, samen met een team van medewerkers, zorg en begeleiding. Het doel is om gezamenlijk een zo normaal mogelijk leven te leiden.

Daarnaast worden ook allerlei activiteiten georganiseerd. In het geval van Thomashuis Mûnein is dat bijvoorbeeld sporten in de sportschool, spelletjesavonden, zwemmen of paardrijden. Ook speelt de gemeenschap in het dorp en daarbuiten een belangrijke rol. Zo is er een gezamenlijk kerst- en sinterklaasfeest, worden er muziekavonden gehouden in de tuin of helpen bewoners mee bij sneeuwschuiven, het onderhoud van een zwembad, de haven in Gytsjerk of bij de KNRM in Lauwersoog.

Inmiddels zijn er 119 Thomashuizen in Nederland. Het Thomashuis van het echtpaar Eerenvelt was het eerste in Friesland, inmiddels zijn er 12 in de provincie. „De organisatie is inmiddels veel groter en zakelijker geworden”, vertelt Eerenvelt. „Maar we zijn nog steeds wat eigenwijs, hoor.”

Zowel Frank als Arjanne had een achtergrond in de zorg, maar ze raakten tijdens hun loopbaan beiden het werkplezier kwijt. Administratie- en regeldruk, fusies, eindeloze vergaderingen en managementlagen die steeds meer werden uitgebreid ten koste van daadwerkelijke zorgverlening, maakten dat ze iets anders wilden. Iets met kortere lijntjes en meer aandacht voor het individu.

Na wat onderzoek, thuis in Eanjum, stuitte het stel online op het concept van het Thomashuis en ze besloten hun belangstelling om zelf zo’n huis te bestieren kenbaar te maken. Hun aanvraag werd onder meer goedgekeurd door Hans van Putten, die de naamgever is van de Thomashuizen en het concept bedacht in 2003. Hij zocht destijds een liefdevolle plek voor zijn zoon Thomas, die een niet-aangeboren verstandelijke beperking had en vond dat de reguliere aangeboden zorg te veel gericht was op protocollen, in plaats van persoonlijke aandacht.

Op de rand van Mûnein, in een oude vlasfabriek met een flink stuk grond eromheen, ging het gebeuren. Het nieuws dat er een dergelijk kleinschalig concept neer zou strijken, ging als een lopend vuurtje, weet Eerenvelt zich nog te herinneren.

Ze kregen tientallen aanmeldingen van ouders die voor hun kind een plekje zochten of mensen die er graag zouden willen werken. Een van de belangrijkste ijkpunten was dat er een mooie groep ontstond en dat het klikte met hun kinderen, die destijds 4 en 5 jaar waren. Dat lukte, en samen met ouders van de bewoners werd dat beklonken in een kroegje in het dorp.

Een teken van vertrouwen en dat hij op de goede weg was, kwam toen sommige bewoners hun medicatie konden afbouwen. „Ook het feit dat ouders verbaasd waren over de ontwikkeling van hun kind en wat er nog mogelijk was, was heel mooi.”

Inmiddels zijn de bewoners tussen de 38 en 67. „We hebben heel wat samen meegemaakt”, vertelt hij. „Naast heel veel mooie dingen ook zware dingen, zoals het verlies van ouders. Je bouwt door de jaren heen een heel sterke band op. Ook onze kinderen zijn met hen opgegroeid. Ik zie de bewoners zelf echt als mijn kinderen.”

Het stel had eerder al bedacht om de twintig jaar vol te maken en daarna te stoppen. Frank gaat met pensioen en Arjanne gaat zich beraden op een nieuwe weg om in te slaan. Na de officiële overdracht op 1 april neemt het echtpaar bewust afstand. Ook letterlijk. Er staat een rondreis van een aantal maanden gepland met de camper en het stel is inmiddels al verhuisd naar Gytsjerk. „Anders blijf je het aanspreekpunt. Het is nu aan de volgende generatie.”

Het is een emotionele fase voor zowel het echtpaar, als de bewoners, maar Eerenvelt heeft er alle vertrouwen in dat het goedkomt. Hij heeft opvolging gevonden in medewerker Jelmer Kerkhof (34) en zijn vrouw Sjoukje Kerkhof (31). Samen met hun kinderen van 2,5 en 1 jaar oud, wonen ze inmiddels al in het Thomashuis.

Voor Jelmer Kerkhof is het niets nieuws, zijn ouders hebben een Thomashuis in Sneek en hij kent de bewoners inmiddels al drie jaar. Sjoukje heeft een achtergrond als dierenartsassistente. „Zowel voor mensen als voor dieren zorgen, vind ik het mooiste dat er is”, vertelt ze. „We zijn inmiddels allemaal flink aan elkaar aan het wennen, en dat proces gaat gelukkig heel mooi en soepel.”

Grote omwentelingen zullen er niet plaatsvinden. „Arjanne en Frank hadden het niet beter kunnen doen”, zegt Jelmer Kerkhof. „Helemaal in zo’n turbulente fase proberen we de structuur voor de bewoners erin te houden en hun een zo fijn mogelijk thuis te geven. Daarnaast blijven we natuurlijk allerlei leuke activiteiten doen, net als in een ‘gewoon’, groot gezin”, zegt hij. „Het is prachtig dat we dit mogen doen én dat we niks hoeven te veranderen.”

Luistert jouw kind slecht, is het opstandig en heeft het regelmatig een grote mond? Pedagoog Marijke Huijzer-Engbrenghof uit Leeuwarden onderzocht dit ‘temperament’ en concludeert: er is wat aan te doen. Ze geeft tips voor een warme en betrokken opvoeding.

Investeer in een warme relatie met je kind:

∙ Sluit geregeld aan bij het spel van je kind en volg je kind in het spel. Hij/zij mag de leiding nemen

∙ Wees emotioneel beschikbaar; valideer de gevoelens van je kind zonder meteen met een oplossing te komen en luister écht

∙ Toon betrokkenheid; sluit aan bij de interesses en belevingswereld van je kind door bijvoorbeeld te vragen wat het leukste was die dag. Of betrek je kind bij dagelijkse praktische zaken zoals koken

IJzer smeden als het koud is:

∙ Zorg voor voorspelbaarheid in de dagelijkse structuur en de regels die je belangrijk vindt

∙ Geef duidelijke en haalbare opdrachten die positief zijn geformuleerd

∙ Wees consequent

Beloon gewenst gedrag:

∙ Geef aandacht aan gewenst gedrag

∙ Geef complimenten

∙ Gebruik bij een gewenste gedragsverandering (zoals minder strijd bij het naar bed gaan) een beloningsysteem. Bijvoorbeeld na 10 stickers samen de auto door de wasstraat of het eten kiezen op vrijdagavond

Grenzen stellen en consequenties:

∙ Straffen is niet effectief en kan zorgen voor escalaties. Stel een grens en spreek vooraf af wat een logische consequentie is als de regel wordt overtreden.

∙ Negeer licht probleemgedrag (en geeft juist aandacht aan gewenst gedrag)

∙ Voorkom escalaties. Ga niet in discussie, herhaal de regel één keer en blijf rustig. Neem een pauze als je voelt dat je boos wordt.

∙ Toch een keer ruzie? Zorg dan voor herstel en laat reflectie zien.

Om de gevel van het museum heeft de gemeente inmiddels veiligheidshekken laten plaatsen. De aannemer die de nieuwbouw van het museum uitvoerde, Rots Bouw uit het Gelderse Aalten, werd eind 2025 al door de gemeente in gebreke gesteld.

Arnhemse raadsleden kregen vrijdag een uitlegbrief van het college. Uit onderzoek zou blijken dat de 82.000 tegels op de gevel van het Arnhemse museum – afkomstig van Koninklijke Tichelaar in Makkum – ‘ongeschikt zijn voor de huidige toepassing’. En, belangrijker: er bestaat ‘een veiligheidsrisico op het loskomen van de tegels’.

‘Tegels vormen risico’

Van dat laatste zijn de burgemeester en wethouders geschrokken. ‘Want tot nu toe ontstond de indruk dat incidenteel verkeerde tegels of verkeerd gemonteerde tegels tot schade leiden. De nieuwe conclusies laten zien dat alle tegels niet geschikt zijn en daarmee een risico vormen’.

Die ‘nieuwe conclusies’ zijn afkomstig van de Raad van Arbitrage voor de Bouw, die de tegelgevel van het museum aan een onderzoek onderwerpt.

Van dat onderzoek hoorde commercieel directeur Jan Kok van Tichelaar pas vrijdag, toen hij vanwege de raadsbrief werd gebeld door een Gelderse journalist. „Ik wie ferrast, wy binne hjir net yn kend. De ried fan arbitraazje hat net by ús ynformearre. De gemeente ek net.”

Bezoek aan Arnhem

Omdat hij toevallig in het midden van het land was, reed Kok vrijdag meteen even langs het Arnhemse museum. Daar was niets vreemds aan de gevel te zien, zegt hij: alle tegels zaten nog vast.

„Ynsidinteel binne der earder wol wat tegels losrekke by in finsterbank yn it museum, mar dat lei oan de montaazje.” Tichelaar leverde alleen de tegels, zegt Kok, de montage ervan gebeurde door de aannemer.

Dat het gemeentebestuur in de brief rept over gebarsten glazuur in veel tegels, is volgens hem normaal en niet alarmerend. Haarscheurtjes in buitentegels komen door vochtexpansie regelmatig voor. „En dat wie by it begjin fan de bou ek bekend.” Bij andere buitenprojecten levert het ook geen problemen op, zegt Kok.

Geen contact

Een woordvoerder van de Raad van Arbitrage voor de Bouw geeft in een reactie aan dat bij het onderzoek wel contact zal zijn geweest met de hoofdaannemer, maar waarschijnlijk niet met toeleveranciers zoals Tichelaar.

De gemeente Arnhem zegt ‘samen met alle betrokken partijen’ te kijken wat er nu moet gebeuren. Wat er aan herstelwerkzaamheden moet gebeuren en hoe lang dat duurt, is voorlopig nog niet duidelijk.

De in Leeuwarden geboren Huijzer-Engbrenghof deed onderzoek naar de samenhang tussen opvoeding, temperament, genetische aanleg en storend gedrag. En wat blijkt: ouders hebben meer invloed op het temperament van hun kind dan ze denken.

Voor haar proefschrift ‘Oorsprong van opstandigheid. De rol van temperament en genen van kinderen in storend gedrag en opvoeding’ bestudeerde ze tweeëneenhalf jaar lang hoe opvoedprogramma’s kunnen bijdragen aan een verbetering van het storend gedrag bij kinderen. Ook keek ze naar het temperament van een kind.

Aangeboren

Temperament wordt gezien als aangeboren en daardoor als iets dat vastligt. „Wy hawwe konkludearre dat temperamint feroarliker is as dat altyd tocht waard.” Huijzer-Engbrenghof richtte zich vooral op de negatieve emotionaliteit. Een onderdeel van het temperament dat focust op hoe heftig kinderen reageren op frustraties en stress.

Volgens de pedagoog is de conclusie van het onderzoek positief nieuws omdat temperament een voorspelling kan zijn voor de toekomst. „Bern mei in lege selskontrôle en hege negative emosjonaliteit hawwe as se folwoeksen binne mear kâns op muoite mei it behâlden fan in baan. Se komme faker yn oanrekking mei justysje en rinne in heger risiko op it krijen fan ferslavingsproblematyk”, aldus Huijzer-Engbrenghof. „No’t we witte dat temperamint gjin fêststeand feit is, kinne we mooglik mei in yntervinsje letter gruttere problemen foarkomme.”

De pedagoog keek voor haar onderzoek onder meer naar het interventieprogramma Incredible Years. Een opvoedprogramma dat ouders leert anders om te gaan met het gedrag van hun jonge kind zodat het positief verandert. „Wy seagen dat troch yntervinsje net allinnich it steurende gedrach ôfnimt, mar ek de negative emosjonaliteit by it bern.”

Zo geeft Huijzer-Engbrenghof het voorbeeld van het 5-jarige meisje Femke dat pittig gedrag liet zien. Snel boos was en daar heel lang in bleef hangen. Het ging vaak mis rond etenstijd.

„Sa gau mem it famke rôp dat sy komme moast, wist se dat der in driftbui folgje soe. Gûle, skreauwe, boartersguod goaie. Faak einige it yn lilk wurde, driigje of ta beslút dochs tajaan.”

Een goede voorbereiding

In de oudertraining van The Incredible Years leerde de moeder dat veranderingen in haar eigen gedrag een grote invloed had op het gedrag van haar kind. Nu pakt de moeder het anders aan. Ze bereidt haar dochter voor als die aan het spelen is, zodat ze weet wat er gaat gebeuren. Hoe dat dan gaat:

„De mem seit no freonlik: ‘Femke, noch fiif minútsjes boartsje, dan gean wy iten.’ Femke reagearret net, mar dat is okee. Dat hat de mem leard. Tariede helpt. Nei fiif minuten rint mem nei har ta en giet op har hurken sitten sadat se har oansjen kin. ‘It is tiid om te iten. Lis de pop mar yn de bak.’ Femke fronst. Har hân bliuwt efkes op de pop lizzen. Mem fielt de âlde neiging om hurder te praten of te driigjen, mar se bliuwt stil en wachtet. Stadich skoot Femke de pop in stikje rjochting de bak.

Mem glimket fuortendaliks. ‘Wat goed datsto harkest! Moai datsto komst te iten.’ Femke sjocht ferrast op. Normaal krige se benammen oandacht as it misgong. No kriget sy oandacht om’t it goed giet. As se dêrnei dochs begjint te protteljen: ‘ik wol noch boartsje’, reagearret mem koart: ‘Nei it iten kinst wer fierder boartsje. Kom mar.’ Gjin diskusje. Gjin lilkens. Gewoan dúdlik. En oan tafel plakt mem in sticker op har beleanningskaart en Femke glunderet.”

Na het programma veranderde het gedrag en de negatieve emotionaliteit van het meisje zichtbaar. De moeder heeft geleerd dat positieve aandacht, duidelijke grenzen en consequent reageren het gedrag van haar dochter stap voor stap verandert.

Moeilijk gedrag

Aan het interventieprogramma Incredible Years deden 387 gezinnen mee, waarvan de kinderen bovengemiddeld moeilijk gedrag vertoonden. De gemiddelde leeftijd van de kinderen was 6,4 jaar. Maar wanneer wordt een kind als moeilijk gezien?

„Fansels ha we te krijen mei driftbuien fan pjutten en bern dy’t sa no en dan muoilik dogge. In part fan dat gedrach is normaal. As se âlder wurde nimt de selsregulaasje ta, wêrtroch’t dat gedrach ek ôfnimt. As dat net sa is en bern steurend gedrach sjen litten bliuwe dat net by har leeftyd heart, wurde se faak trochferwiisd”, zegt ze.

De gedragswetenschapper benadrukt dat ouders bij deze kinderen een hele belangrijke rol spelen. Bij een harde opvoeding kan het storende gedrag toenemen, concludeerde ze. Hard optreden om negatief gedrag de kop in te drukken, werkt niet.

„Alden dy’t tsjin harren bern raze om wat dien te krijen, wêrtroch’t it bern fuortkrûpt en docht wat der fan him ferwachte wurdt, wurkje negatyf gedrach yn de hân. Mar ek in bern dat op de tablet wol dêr’t de âlden it op ferbiede. It bern bliuwt seuren, raast en âlden jouwe úteinlik ta om fan it gedrach ôf te wêzen. It bern sjocht dat it gedrach leannet. Dit binne patroanen dy’t trochbrutsen wurde moatte”, vertelt Huijzer-Engbrenghof.

Daarmee zegt ze niet dat we onze kinderen maar moeten pamperen. Ze geeft graag het advies mee het ijzer te smeden als het koud is. „Jou útlis en strukturearje as de emoasjes noch net heech oprinne. Dan kinst letter weromgripe nei eardere ôfspraken.” Anders ben je als ouder steeds politieagent aan het spelen. Door die negatieve aandacht komt het kind bovendien in een negatieve spiraal terecht. „Sjoch wat wol goed giet en hoe’t je dat útfergrutsje kinne.”

Terugval

Net na een interventie weet Huijzer-Engbrenghof dat het effect van het opvoedprogramma het grootst is. Dan zijn ouders gemotiveerd, hebben ze de tips en tricks nog helder voor de geest. Maar na verloop van tijd?

Dat was wat haar triggerde om met dit onderzoek aan de slag te gaan. „Ik wurke as gesinscoach en seach dat yntervinsjes wol by de iene húshâlding en net by de oare húshâlding wurke. Ik tocht wêrom, hoe dan? Sa bin ik oan myn master begûn.” In 2021 volgde de promotieplek.

Naast de opvoeding van haar drie kinderen was het hard werken. „Ik wist dat it proefskrift der úteinlik komme soe, mar it wie in pittige en in hiele learsume perioade.” Toen het proefschrift er uiteindelijk begin dit jaar lag, markeerde dat weer een punt in haar bijzondere carrière. Want als zeventienjarige had ze toch een hele andere loopbaan voor ogen.

Ze zat in de selectie van het langebaanschaatsen in Heerenveen en ambieerde een carrière als topschaatser. „Dy kâns siet der ek wol yn”, vertelt ze. Totdat een harde val op het ijs haar toekomstplannen verbrijzelde. „Ik fleach op it iis oer de kop en rekke swier blessearre. Al gau die bliken dat hurd riden foar my gjin opsje mear wie.”

Ze ging echter niet bij de pakken neerzitten, ontwikkelde zich als trainer en vertrok naar Noorwegen. Daar ontmoette ze haar Haarlemse man. „Sa binne we úteinlik yn Haarlem bedarre.”

Na de geboorte van haar eerste twee kinderen begon Huijzer-Engbrenghof in 2013 aan een studie hbo pedagogiek. „Ik wie altyd al ynteressearre yn de ûntwikkeling fan bern.” Ze studeerde dankzij een honeursprogramma af met hbo en universitaire vakken en stroomde gelijk door naar haar master. Toen er vlak voor de zwangerschap van haar derde kind een plek vrijkwam bij een onderzoek waar ze al aan verbonden was aan de UvA, greep ze die kans met beide handen aan.

Voor haar op tafel ligt het eindresultaat. Ze hoopt dat haar voorzichtige conclusies anderen uitdagen meer onderzoek te doen naar het onderwerp. „Dat is hoe’t it wurket yn de wittenskip. Ien docht befinings dêr’t in oar wer mei oan de slach giet, wêrtroch’t de kennis oer it ûnderwerp hieltyd grutter wurdt.”

De aanleiding voor het amendement is een situatie in het stembureau van Ballum. Hier werd tijdens de gemeenteraadsverkiezingen een stem meer uitgebracht dan het aantal stempassen dat ingeleverd werd. Dit en het feit dat de VVD door de verdeling van de restzetels een zetel in de gemeenteraad heeft weten te bemachtigen, was voor A82 reden genoeg om het amendement in te brengen.

Waarnemend burgemeester Tytsy Willemsma geeft aan dat een enkele stem op het eiland al bepalend kan zijn voor het bemachtigen van wel of geen zetel in de raad. Om die reden zegt de burgemeester alle begrip voor het besluit van de raad te hebben.

Op dinsdagochtend worden de uitgebrachte stemmen in de raadzaal van het gemeentehuis opnieuw geteld. Het centraal stembureau beoordeelt diezelfde middag om 14.00 uur wat de hertelling betekent voor de zetelverdeling op het eiland.

De bult komt uit sloten rond Vliegbasis Leeuwarden. Die zijn zoals bekend vervuild met PFAS afkomstig van militair blusschuim. Om die reden zeiden Wetterskip Fryslân en de gemeente Leeuwarden vorig jaar tegen de landeigenaren: blijf er maar even af, wij redden ons ermee.

Zij gaven loonbedrijf Jelle Bijlsma opdracht de sloten te schonen. Dat gebeurde in oktober en leverde 1800 ton blubber en plantenresten op. Leeuwarden en het waterschap werden eigenaar van de bult.

De hele vracht werd gestald op de Tijdelijke Opslag Leeuwarden (TOP), het tussenstation voor vervuilde partijen. Waar beheerder Oosterhof Holman normaal gesproken nuttige toepassingen vindt voor de aangeleverde partijen, is dat bij de PFAS-bult geen uitgemaakte zaak.

Woordvoerder Cor de Boer van Wetterskip Fryslân geeft een bondige verklaring: „Er bestaat geen pasklare gebruiksaanwijzing voor de omgang met hekkelspecie.” En dat is omdat er geen specifieke normen voor hekkelspecie bestaan, preciseert woordvoerder Fijke van Berkom van de gemeente Leeuwarden.

De twee bulteigenaren verzonnen een list. Voor grond bestaat wél een hergebruiksnorm, bedachten ze. En die staat bekend als behoorlijk streng. Volgens die norm is de specie toepasbaar op industrieterreinen en in wegen, aldus Van Berkom.

Toch brengt dat een oplossing niet automatisch dichterbij. Want de twee eigenaren willen zich geen buil vallen aan hun uit nood geboren normkeuze. Daarom laten ze er juristen naar kijken. Hun bevindingen zijn nog niet binnen.

Dat de verontreinigde specie nog toepasbaar lijkt, terwijl de PFAS-lekkages van de vliegbasis gigantisch zijn geweest, is verklaarbaar. De specie is niet afkomstig uit de Jelsumer Feart en de Lytse Feart, die het zwaarst vervuild zijn. Maar uit kleinere sloten, die minder werden blootgesteld aan PFAS.

De hekkeloperatie heeft het waterschap tot dusver 300.000 euro gekost, meldt De Boer desgevraagd. Die worden genoteerd op de groeiende lijst van kostenposten die het waterschip wil declareren bij het ministerie van Defensie, de aanstichter van de PFAS-lekkage.

Alom worstelen overheden met de omgang met bodems en watergangen die met PFAS zijn vervuild. Een van de problemen is dat de wetgeving zich vooral richt op verwijdering, niet op vernietiging. PFAS is pas onschadelijk wanneer het vernietigd is.

Het gebrek aan regels frustreert ondernemers die zich toeleggen op vernietiging, stelde onlangs de Friese ondernemer Maurice Tax tijdens een LC/Wetsus-publiekslezing. Hij demonstreerde er een destructiemethode die op Wetsus is ontwikkeld.

Ondertussen maken Leeuwarden en het waterschap zich op voor nieuwe onderhoudsronden van de sloten en vaarten. Langdurig niet hekkelen is geen oplossing. Dan krijgt in elk geval een deel van de watergangen problemen met de aan- en afvoer van water.

Haag verhuisde vorig jaar naar bedrijventerrein De Zwette, waarna de oude bebouwing leeg kwam te staan. Op dit moment vinden er aan de binnenzijde sloopwerkzaamheden plaats.

Ontwikkelaar Hylke Jan Tholen vatte het plan op om het complex te verbouwen tot dertien woningen. Architect Jakob Bosma van Farsk presenteerde vorige week een voorlopig ontwerp bij adviescommissie Hûs en Hiem. Achter de voorgevel ligt een enorm complex verscholen, vertelde hij. Het gaat om ‘allerlei aanbouwen, ditjes en datjes. Het is een hele puzzel.” De bebouwing bestaat uit negen verschillende bouwdelen. Hierin zitten historische pandjes, maar ook een voormalig binnenterrein dat nu overdekt is. „Voor een transformatie naar wonen brengen we licht en lucht terug in het gebied.” Een deel van het overdekte gebied wordt dus weer opengemaakt.

Zo ontstaat een ‘binnenhof’, waardoor je van de Nieuweburen naar de Noorderweg kunt lopen. Bedoeling is dat langs het nieuwe binnenterrein drie ‘grondgebonden woningen’ worden gebouwd: ze bestaan uit drie bouwlagen. Verder komen er negen appartementen. Het woonplan past niet binnen het huidige bestemmingsplan, maar de gemeente kijkt met een positieve houding naar de plannen. Ook Hûs en Hiem vindt woningbouw een prima idee.

Wel wijst de gemeente op de karakteristieke gevel in Amsterdamse Schoolstijl aan de kant van de Nieuweburen. Deze vormt een gemeentelijk monument en is onderdeel van het beschermd stadsgezicht. Bedoeling is om achter deze pui een winkel of kantoor te huisvesten op de begane grond.

De verdieping aan de voorzijde is altijd gebruikt voor opslag, maar kan straks tot appartement worden gemaakt. Hierbij ontstaat wel een dilemma: de kleine raampjes boven in de gevel brengen te weinig daglicht naar binnen. Als oplossing opperde Bosma om deze ‘schietgaten’ uit te rekken: er ontstaan dan verticale raamsleuven in de bovengevel. Deze wijziging van het monument ligt echter gevoelig bij de commissie. Bosma kreeg dan ook het verzoek om te zoeken naar andere oplossingen voor meer daglicht. Het is in ieder geval niet mogelijk om af te zien van dit appartement. Financieel valt het plan dan in duigen.

Vooralsnog is het de bedoeling dat iedereen straks door de binnenhof van de Noorderweg naar de Nieuweburen kan lopen. Waarschijnlijk zal het gebied ’s avonds en ’s nachts echter wel worden afgesloten voor de veiligheid, verwacht Bosma.

‘We houden ons aanbevolen.” Dat zei projectleider Maarten Janknegt van Rijkswaterstaat na de bekendmaking van het nieuws dat de Krúsrak in Sneek, de eerste houten brug ter wereld die vrachtverkeer tot 60 ton kon dragen, na 18 jaar is afgeschreven.

Rijkswaterstaat onderzoekt namelijk wat er nu met de houten constructie moet gebeuren. De wegbeheerder zegt Krúsrak in de tijdelijke onderhoudshal te gaan demonteren en vastleggen „vanwege de cultuurhistorische waarde”.

De LC legde de vraag voor aan lezers. Wat moet er nu gebeuren met Krúsrak?

Sport, kunst en wonen

Die oproep leverde tientallen reacties op. Veel lezers zien nog volop mogelijkheden voor hergebruik.

Tjitte Noppert uit Joure denkt bijvoorbeeld aan een sportfunctie. ‘Met een beetje fantasie zie ik er wel een hal in’, schrijft hij. Door de openingen dicht te maken met plexiglas zou de brug kunnen dienen als padelhal.

Dennis Hoogsteder ziet meer iets in een culturele invulling. Hij stelt voor om de brug om te vormen tot muziekkapel, ‘een plek waar muziek, ontspanning en natuur samenkomen’.

Hans Slot uit Heerenveen denkt ook aan een functie voor publiek gebruik. Hij noemt een skatebaan, hangplek voor jongeren, een atelier voor kunstenaars of een vlindertuin. ‘Zet de brug op poten, met aan beide uiteinden een trap.’

Aafje Terlaak Poot uit Joure gaat nog een stap verder en ziet mogelijkheden voor wonen. ‘Ik denk aan vier woonunits onder deze kap. Wie wil er nu niet onder Krúsrak wakker worden?’

Een zeilmuseum, dat lijkt Karst Berkenbosch uit Oldeberkoop wel wat. Hij stelt voor om de loods met de brug te verplaatsen naar een plek met meer parkeerruimte. ‘De brug alleen al is het bezoeken waard.’

In de natuur

Andere lezers zoeken het meer in de natuur. Robin de Groot stelt voor om de brug ‘te laten zinken op een ondiep stuk natuurgebied in het Sneekermeer’. Trees Marra uit Ryptsjerk had ook zo’n idee. ‘Laat de brug langzaam opgaan in de natuur.’

Peter van Leeningen uit Sneek pleit ervoor om het bouwwerk te laten staan op de huidige plek. ‘Gebouw weghalen, brug op de grond plaatsen en de natuur zijn gang laten gaan.’

Coby Smits Klijnstra uit Sneek denkt wat speelser. Zij wil de brug ombouwen tot een verblijf voor kippen en geiten. ‘Loopplanken, klimtrappen, geitenschommels’, somt ze op. ‘En dan laten begroeien met klimrozen, clematissen, druivenranken en wilgentakken.’

In het park

Verreweg het vaakst wordt het Burgemeester Rasterhoffpark genoemd, dat op steenworp afstand van de brug ligt. ‘Bijvoorbeeld om daar een kunstwerk te worden, zonder brugfunctie of voetgangersbrug. Sneek krijgt er dan een prachtig kunstwerk bij’, aldus Albert de Haan uit Heerenveen.

Volgens Canisius Smit heeft het Rasterhoffpark op dit moment weinig aantrekkingskracht, omdat het verscholen ligt. ‘Er bestaat nu de unieke kans om deze brug als nieuwe wandel-toegangspoort naar het park te verplaatsen.’

Wigle Sinnema ziet de brug liever terug in Landschapspark Folsgeare-Sneek, een groen gebied langs de A7 dat moet uitgroeien tot een natuurlijke buffer tussen de stad en het dorp. ‘Deze brug zou een mooie toevoeging aan de inrichting kunnen zijn.’

Ook buiten Sneek is er interesse. Theunis Piersma, als voorzitter betrokken bij natuur- en cultuurpark Vijverburg (Bosk fan Ypey) in Tytsjerk, ziet daar wel plek. ‘Wy hawwe wol mear folly’s yn ús park en der soe noch wol ien by kinne.’

Gouden Boaiem

Er is ook een groep lezers die vindt dat de Krúsrakbrug helemaal niet afgeschreven hoeft te worden. Volgens hen kan de constructie best nog een functie vervullen, zolang het niet voor zwaar verkeer is.

Pytsje Bokma-Westerdijk ziet zelfs mogelijkheden voor haar eigen situatie. Zij runt een biologisch melkveebedrijf op het eiland De Gouden Boaiem tussen Wouds-end en Heeg. ‘Het kost veel tijd om alles over het water te zetten. Denk aan de melkafvoer, balen, koeien en kalfjes. Een brug zou een uitkomst zijn.’

Meerdere inzenders willen het ontwerp graag behouden, maar technisch aanpassen. Jochem de Vries en ook Jentje Steegstra stellen voor om een nieuwe stalen constructie te maken en het houten skelet te verstevigen met cortenstaal, ‘zodat de mooie vorm kan blijven bestaan’.

Volgens Jeep Dijkstra is het ‘een gemiste kans’ als de brug verdwijnt, omdat er nog te weinig kennis is over onderhoud van houtconstructies. Hij stelt voor het project te gebruiken als studieobject.

De creativiteit van lezers kende weinig grenzen. Zo werd ook gedacht aan een restaurant in de brug, een plek op het Veemarktplein in Sneek, of als decor van een festivalterrein.

Brandhout

Maar niet alle lezers willen herinnerd worden aan de brug. Voor hen staat de Krúsrak vooral symbool voor een mislukt en kostbaar experiment.

‘Elke euro is er één te veel’, schrijft M. de Boer. ‘Het rottingsproces is begonnen en dat gaat door, dat is een gegeven’, schrijft Thewes Hoekstra uit Sint Nicolaasga.

Het idee om de brug te slopen en te gebruiken voor paasvuren of brandhout komt in veel reacties terug. Harry Bartels stelt voor om het hout in stukken te zagen en gratis beschikbaar te stellen. ‘Iedereen die een houtkachel heeft mag het afhalen.’ Jeroen Kim ziet er wel handel in: ‘Maak er lucifers van. Een must voor elke Sneker, Fries en Nederlander.’

Zaag de brug in stukken en verkoop de houten planken, zegt Joop van der Vegt uit Heerenveen. Meer lezers kwamen met dat idee. ‘Dan kunnen inwoners van Sneek en omgeving er mooie, iconische kippenhokken of schuttingen van bouwen. De opbrengst kan naar Rijkswaterstaat om afgesloten bruggen in Friesland te repareren.’

De voorbereidingen voor het festivalseizoen zijn in volle gang, maar achter de schermen draait het allang niet meer alleen om programmering en publieksverwachtingen. Organisatoren moeten laveren tussen oplopende kosten en groeiende duurzaamheidsambities, een combinatie die in de praktijk weerbarstig blijkt.

„Je wilt heel veel, want er zijn zoveel keuzes die je kunt maken. En uiteindelijk doe je niks omdat het te overweldigend is”, schetst Celine Moes de spagaat waarin met name de kleinere festivals zich soms bevinden.

Moes is projectleider van Groenn, een initiatief van Noorderzon, ESNS, Paradigm en het Bevrijdingsfestival Groningen. Het platform helpt festivalorganisatoren in Noord-Nederland bij verduurzaming.

Maar de ruimte om stappen te zetten staat onder druk door stijgende kosten. Volgens Berend Schans, directeur van de Vereniging Nederlandse Poppodia en Festivals (VNPF), werken vooral de oplopende brandstofprijzen door in de sector. „Het is een autonome kostenstijging. En die wordt – voorzichtig gezegd – over het algemeen gewoon doorberekend.”

HELE KETEN GERAAKT

Dat raakt de bezoeker – kaartjes worden elk jaar duurder – en de hele keten: van transport van materialen tot de stroomvoorziening op het terrein, waarvoor nog vaak dieselaggregaten worden gebruikt.

Die financiële druk vertaalt zich uiteindelijk in contracten en begrotingen. „Als er nog afspraken gemaakt moeten worden, kan dit daarin worden meegenomen”, zegt Schans. „Maar er zijn ook meerjarige afspraken met partijen. Als het echt uit de hand loopt, zullen er waarschijnlijk bepalingen zijn om zo’n contract open te breken.”

Voor organisatoren betekent dat minder ruimte om te experimenteren. Moes ziet dat terug in de praktijk. „Soms is het antwoord gewoon geld”, zegt ze.

Daarom probeert Groenn de drempel te verlagen met begeleiding en subsidies, zodat festivals toch stappen kunnen zetten. Zo begon het platform met een laagdrempelig innovatiebudget van 1500 euro om kleine experimenten mogelijk te maken, en zijn er via de gemeente Groningen inmiddels regelingen waarbij grote festivals tot 10.000 euro subsidie kunnen aanvragen en kleine festivals tot 2500 euro.

Die ondersteuning is nodig, want de sector kent grote verschillen. Waar Into The Great Wide Open op Vlieland een voorbeeldfunctie vervult door volop te investeren en te experimenteren, draaien kleinere evenementen vaak op vrijwilligers en beperkte budgetten.

Platform Groenn zet daarom in op maatwerk: ‘de Groenne route’. Festivals worden begeleid via een traject met intakegesprekken, workshops, advies en evaluatie, met als uitgangspunt dat niet alles tegelijk hoeft. „Kijk wat dit jaar lukt”, vat Moes het samen.

Volgens haar is dat essentieel om beweging te krijgen in een sector waar de mogelijkheden groot zijn, maar de middelen vaak beperkt.

Hoewel energiegebruik op het festivalterrein veel aandacht krijgt, ligt de grootste milieu-impact vaak elders. „Mobiliteit van bezoekers, artiesten en leveranciers weegt het zwaarst”, zegt Moes. „Al die mensen die naar en van een festivalterrein komen.”

Daarom zoeken organisatoren naar manieren om gedrag te beïnvloeden, bijvoorbeeld door bezoekers te stimuleren om met het openbaar vervoer te komen of via een app samen te reizen.

Ook in het voedselaanbod wordt gezocht naar duurzamere keuzes, bijvoorbeeld door minder vlees te serveren en door producten lokaal in te kopen. „Je bent een mini-maatschappij”, stelt Moes.

Op zo’n tijdelijke plek kunnen organisatoren keuzes maken die bezoekers direct ervaren en mogelijk meenemen naar buiten het festival. Met kleine ingrepen kunnen ze daarnaast experimenteren met alternatieven. „Een hardcup in plaats van plastic bekers of één composttoilet om te testen hoe dat is.”

PROEFTUIN

Daarnaast fungeren festivals steeds vaker als proeftuin voor nieuwe energieoplossingen. Volgens de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie zijn het living labs waar innovaties zoals batterijopslag en lokale energieopwekking worden getest. Maar die oplossingen zijn nog niet altijd eenvoudig toepasbaar. „Er worden wel steeds meer batterijpakketten gebruikt, maar dat is nog best ingewikkeld”, zegt Berend Schans. „Want er bestaat nog geen regelgeving voor.”

Als zo’n batterijcontainer in brand vliegt, zijn de gevolgen moeilijk beheersbaar en komen er schadelijke stoffen vrij. Dat zorgt voor terughoudendheid bij organisatoren en veiligheidsdiensten. „Dan kom je alsnog uit bij diesel.”

Volgens Moes blijft het desalniettemin een richting waarin de sector zich ontwikkelt. „Batterijen gebruiken in plaats van aggregaten is nog steeds een heel goede keuze”, vindt zij. „Maar elk festival is anders, dus de impact verschilt ook.”

Naast energie en mobiliteit blijft afval een belangrijk thema. Festivalgangers produceren gemiddeld, afhankelijk van het type evenement, rond de 0,8 kilo afval per persoon per dag.

Volgens Moes ligt de sleutel niet alleen in afvalscheiding, maar evenzeer in bewustwording en preventie. Op het Bevrijdingsfestival Groningen komt dit jaar een grote pissebed te staan, door kunstenaar Michel Velt gemaakt van festivalafval. „We gaan mensen aanzetten om na te denken over hun afvalgedrag. Op een activistische manier willen we ze bewuster maken van deze onderwerpen.”

Volgens Moes gaat het niet alleen om wat er op het terrein gebeurt, maar ook om de keuzes die organisatoren vooraf maken. „Ga je meer prullenbakken plaatsen, afvalteams inzetten, of daar bewustwording omheen creëren? Er liggen gewoon heel veel kansen. Maar net als bij andere duurzaamheidsvraagstukken geldt dat niet elke organisatie dezelfde stappen kan zetten. Wat werkt, verschilt per evenement.”

TOEGANKELIJKHEID

Opvallend is dat Groenn duurzaamheid breder definieert dan alleen de milieuaspecten van evenementen. Binnen het platform krijgt ook sociale duurzaamheid steeds meer aandacht: toegankelijkheid, inclusiviteit en diversiteit. Thema’s die volgens Moes net zo essentieel zijn.

„Inclusiviteit en toegankelijkheid zijn geen extra, maar het uitgangspunt van ieder festival”, zegt ze. „Zonder dat iedereen mee kan doen, kunnen we dit allemaal in de prullenbak gooien.”

Die focus krijgt ook praktisch vorm. Zo wordt gewerkt aan aangepaste platforms en voorzieningen voor bezoekers die snel overprikkeld raken of een beperking hebben die niet altijd zichtbaar is.

Die aanpak draait om bundeling van krachten. „Festivals delen hun kennis, inspireren elkaar en zoeken gezamenlijk naar oplossingen, juist omdat de uitdagingen voor veel organisatoren vergelijkbaar zijn. Wij zijn de partij die al die festivals kan samenbrengen.”

De Talentband, samengesteld uit leerlingen met een beperking van enkele scholen in Sneek, is de Friese ‘ambassadeur van de vrijheid’. „Moast net de parallel lûke mei de Jostiband”, zegt producent Johan Koster, verantwoordelijk voor de programmering. De Jostiband is een van de landelijke ‘ambassadeurs voor de vrijheid’, en bestaat uit mensen met een verstandelijke beperking. De Talentband bestaat uit muzikanten tussen 8 en 18 jaar. Ze worden begeleid door zangeres Lotte Broersma (dochter van Kast-bassist Sytse) en gitarist André Becker (van Pink Floyd Project). „Wy ha it hjir oer bern dy’t ekstra oandacht nedich hawwe. Ik ha in festival organisearre mei bern fan it spesjaal ûnderwiis, en dat wie echt geweldich. Moai hoe’t dy bern der kollektyf yn opgeane. It is foar harren hiel spannend, foar ús hartstikke leuk.”

De komst van The Scene was al bekend. Het is het eerste festivaloptreden in de nieuwe bezetting, met Syb van der Ploeg als zanger. The Scene stopte na het overlijden van frontman Thé Lau in 2015, maar in november kwam het nieuws dat de band een doorstart maakte.

Het Bevrijdingsfestival telt zes podia. Op het Oldehoofsterkerkhof, het grootste podium, komen ook singer-songwriter Isabel van Gelder (ook op Pinkpop), en afrobeatband Luna Maki. Op de Sena Performer Stage aan de Noorderplantage wordt het spits afgebeten door aanstormend Fries (en Friestalig) talent Mayte (20).

Het leven kan een wending nemen door simpelweg een muntje op te gooien. Wie van de twee soldaten op Soerabaja mag in 1946 corresponderen met Lien? De uit Friesland afkomstige Sybolt kiest munt, zijn kameraad Eddy kiest kop. Het wordt munt en dankzij die gok zal Sybolt afstevenen op een huwelijk, terwijl Eddy een traumatischer lot te wachten staat.

De in Sneek geboren Martin Hendriksma (59) schreef na enkele non-fictiewerken eindelijk weer eens een roman. De laatste verscheen 2010. In Kop wisselt hij twee verhaallijnen af. In de ene volgen we Lien, die tegen de eeuwwisseling als weduwe van Sybolt een brief krijgt van Eddy. Wat is er precies met hem gebeurd? In de brieven van Sybolt speelde hij eerst een vriendenrol, maar later verdwijnt hij naar de achtergrond.

In de andere verhaallijn, die consequent in de je-vorm geschreven is, volgen we Sybolt, die onderdook in de Tweede Wereldoorlog in de buurt van Sneek en daarna de koloniale oorlog in gerommeld wordt. Zijn aanmelding voor het leger is eerder een vlucht dan een bewuste keuze voor militaire actie.

Wie dat je-verhaal vertelt, die reconstructie van het verleden, blijft tot het eind van het boek onduidelijk. Het is een behendig literair spel dat Hendriksma met de lezer speelt, maar de onthulling van de verteller vormt een beetje een anticlimax.

Een van de andere spanningselementen heeft te maken met een conflict tussen Sybolt en Eddy in Nederlands-Indië. Waarom ontstaat er een verwijdering tussen deze twee maten in het leger? Eddy stuurt aan op een ontmoeting tussen Lien en hem. Ook hier toont Hendriksma zich weer een kundig verteller door het gesprek in een restaurant heel erg uit te spinnen. Lien is er met wat vage verwachtingen naartoe gegaan, het blijft immers een afspraakje met een voor haar vreemde man. Wat Eddy nu drijft, blijft gissen. Zijn kant van het verhaal vertellen, natuurlijk, maar met welk doel? Erkenning, wraak of wil hij alleen maar zijn hart luchten?

Kop is vaardig geschreven en thematiseert de gevolgen van het koloniale ingrijpen voor de Nederlanders. Na afloop ben je echter het meest geïnteresseerd in de figuren die een bijrol hebben. Van die verteller van de reconstructie bijvoorbeeld, maar ik zal daar niets spoilen.

Je vraagt je ook af hoe indringend deze roman zou zijn als je de geschiedenis door de ogen van Eddy zou hebben gelezen. In het nawoord zegt Hendriksma dat de kiem van het verhaal autobiografisch is. Misschien moet zijn volgende werk een autobiografie zijn.

De eerste aflevering van RTL tonight scoorde zo’n 900.000 kijkers, maar daarna daalden de kijkcijfers hard. In november besloot presentator Renze Klamer het programma te verlaten, omdat naar eigen zeggen het format niet goed bij hem past. Daardoor ging Leonie ter Braak vervroegd als presentator aan de slag. Zij zou oorspronkelijk pas in januari 2026 aantreden.

Het programma was een prestigeproject van RTL, de zendergroep die wordt geleid door scheidend directeur Peter van der Vorst, met onder meer een onderscheidend nieuw format, een hagelnieuwe studio in Manhattan-look, met publiek op een tribune buiten beeld en een kommavormige desk in plaats van een tafel.

En niet te vergeten de groots aangekondigde, exclusief vastgelegde ‘sterren’ als vaste duiders van het programma, met ‘grote namen’ als Ahmed Aboutaleb, Lale Gül, Sander Schimmelpenninck, Ben van den Burg en Albert Verlinde. Met als klap op de vuurpijl Astrid Holleeder. De bekende zus-van, die in de eerste aflevering van het programma uit de anonimiteit trad om voor de nieuwe RTL-talkshow juridische onderwerpen te gaan duiden.

Het liep allemaal anders. RTL tonight werd een mislukking die doet denken aan de start van tv-zender Tien door John de Mol in 2005. Ook daar werden grote pretenties niet waargemaakt, ondanks het binnenharken van een leger sterren.

Vanaf ‘moment twee’ ging het mis met RTL tonight; aflevering 1 scoorde op 31 augustus nog wel grofweg een kleine miljoen nieuwsgierigen, maar daarna ging het hard bergafwaarts. Uitzendingen met minder dan 300.000 kijkers bleken geen uitzondering.

In september, een maand na de lancering, reageerde Albert Verlinde in de 538 ochtendshow op de teleurstellende start van het programma. Hij leek spijt te hebben van zijn overstap van het succesvolle Vandaag inside op SBS6 naar de ziel-togende sterrenparade van RTL: „Natuurlijk denk je: jeetje, waarom ben ik dit avontuur aangegaan?”

Er bleek veel mis, en in de publieke opinie was de komma-desk misschien wel de grootste kop van jut. Omdat (de spaarzame) gasten daar tegenover een tribunaal van duiders zaten, terwijl de opzet met de tribune oogde als een collegezaal. Afstandelijk en kil.

Maar hoeveel er sinds de start van het programma ook veranderde – andere studio-achtergrond, minder duiders, publiek terug achter de vaste gasten, jolige rubriekjes weg – de komma-desk bleef. En helaas voor RTL: de lage kijkcijfers ook. Het geldverslindende schrappen van reclameblokken ten spijt. In september gaf RTL nog aan ‘tevreden’ te zijn met het marktaandeel van RTL tonight. Dat een maand later hoofdredacteur Carlo van Lienden aankondigde te zullen vertrekken, had volgens de zender dan ook niets met de tegenvallende kijkcijfers te maken. Het zou altijd de bedoeling zijn geweest dat Van Lienden alleen tijdens de opstartfase de leiding zou hebben.

Het vertrek van presentator Renze Klamer was zeker niét volgens plan. Klamer – die met zijn eigen talkshow doorgaans het dubbele aantal kijkers wist te boeien – trok in november zijn conclusies en vertrok. RTL-baas Van der Vorst verklaarde daarop in een reactie dat zijn vertrek ‘in goed overleg’ was gegaan. „RTL en Renze zijn het erover eens dat het huidige format niet goed bij hem past.”

Een maand eerder was ook verslaggever Stijn de Vries vertrokken, en eind december kon grappige-filmpjes-meisje Wiesje Hillen haar biezen pakken. ‘Deze rubriek [gaat] helaas niet mee het nieuwe jaar in, en daarmee stopt ook mijn tijd bij tonight’, zo verklaarde Hillen bij de aankondiging van haar vertrek.

Intussen bleek de duiderspoule een dure reservebank te zijn geworden. Duiders als Sander Schimmelpenninck en Astrid Holleeder (vanwege ‘wat obstakeltjes’) verdwenen letterlijk uit beeld, terwijl Ahmed Aboutaleb als talkshowgast tegenviel en Europa-verslaggever Geert Jan Hahn maanden moest wachten op zijn debuut.

Ondanks de verschillende personele mutaties en alle inhoudelijke veranderingen aan het programma, keerde ook na de winterstop het tij niet. De kijkcijfers bleven stabiel laag, met rond maximaal 400.000 kijkers. De helft van RTL’s talkshows, de laagste van alle grote praatprogramma’s, en vooral: te weinig voor een commerciële zender.

Dus gaat de stekker eruit, medio juni. Vanaf dit najaar keert Renze Klamer terug op de late avond. Klamer laat op Instagram weten uit te kijken naar de nieuwe talkshow. „Eens kijken of ik binnenkort ergens zo’n tafel op de kop kan tikken. Als dat lukt, zie ik jullie heel graag na de zomer weer dagelijks bij RTL4.”

Norbit

Komedie – (VS, 2007) Met Eddie Murphy, Thandie Newton. De goedzakkige Norbit wil zich ontdoen van zijn gemene vrouw Rasputia om zijn jeugdliefde Kate opnieuw voor zich te winnen.

Paramount, 20 uur

Nederland-Ecuador

Sport – De voetballers van het Nederlands elftal spelen vanavond voor de laatste keer samen alvorens de voorbereiding begint voor het WK in de VS, Canada en Mexico (11 juni-19 juli). In het Philips-stadion in Eindhoven is Ecuador de tegenstander van Oranje.

NPO3, 20.20 uur

Keurmeesters

Reportagereeks – Twaalf duo’s geven hun ongezouten mening over kunstwerken in Nederlandse musea. In aflevering 1 (van 5) het beeld van Sint-Sebastiaan door Ossip Zadkine, bekend van De verwoeste stad in Rotterdam.

NPO2, 20.30 uur

The Accountant

Misdaaddrama – (VS, 2016) Met Ben Affleck. Christian Wolff is een geniale wiskundige die de boekhouding verzorgt van gevaarlijke criminelen. Hij wordt op de hielen gezeten door een speciale eenheid die financiële misdrijven bestrijdt.

Veronica, 20.30 uur

Vive le vélo

Sporttalkshow – Met een dagelijkse talkshow worden wielerliefhebbers de hele week warm gemaakt voor dé volksgebeurtenis van het jaar bij onze zuiderburen: de Ronde van Vlaanderen. Die is deze keer op paaszondag.

VRT1, 21.35 uur

I Care a Lot

Misdaadkomedie – (GB/VS, 2020) Met Rosamund Pike. Marla Grayson licht kwetsbare ouderen op, samen met haar partner Fran. Als ze zich richten op de bejaarde Jennifer, blijkt dat deze ‘makkelijke prooi’ zich niet zomaar laat vangen.

RTL7, 22.45 uur